


محرم فرزانه در حاشیه آیین رونمایی کتاب «غذاهای خوشمزه آذربایجان» در گفتوگو با خبرنگار آذروطن اظهار کرد: این کتاب حاصل علاقه، سفرها و دغدغههای فرهنگی سالهای جوانی من است و نباید آن را صرفا اثری درباره آشپزی یا آموزش تهیه غذا دانست.
وی افزود: هدف اصلی از گردآوری این مجموعه، ثبت و معرفی فرهنگ خوراک مردمان آذربایجان و مناطق ترکنشین است، فرهنگی که در طول نسلها و متناسب با شرایط اقلیمی، جغرافیایی، اقتصادی و اجتماعی شکل گرفته و بخشی از هویت مردم را تشکیل میدهد.
این نویسنده ادامه داد: بخش مهمی از مطالب کتاب حاصل سفرهایی است که در دوران جوانی به مناطق مختلف ترکنشین داشتم، در این سفرها با نامها و شیوههای گوناگون تهیه غذا آشنا میشدم، نامهایی که در یک منطقه کاملا شناختهشده و در منطقهای دیگر کمتر آشنا بودند.
فرزانه خاطرنشان کرد: آن زمان تصور نمیکردم این دانستهها روزی در معرض فراموشی قرار بگیرند و نسلهای بعد حتی با شنیدن برخی از این نامها، شناختی از ماهیت آنها نداشته باشند.
وی افزود: علاقه به فرهنگ بومی باعث شد نامها و اطلاعات مربوط به این غذاها را گردآوری کنم و مجموعهای فراهم آورم که امروز در قالب این کتاب منتشر شده است.
این نویسنده ادامه داد: در این اثر از انواع آشها، خورشتها، آبگوشتها، پلوها، نانها، کبابها و دیگر غذاهای محلی سخن گفته شده است، برخی از این غذاها همچنان در سفره مردم حضور دارند و برخی دیگر بهتدریج از زندگی روزمره فاصله گرفتهاند.
فرزانه تصریح کرد: شاید برخی از نامهای ثبتشده در کتاب برای خوانندگان ناآشنا باشد، اما همین ناآشنایی یکی از دلایل اهمیت ثبت و معرفی آنهاست.
وی با بیان اینکه این مجموعه ادعای جامعیت ندارد، گفت: گستردگی جغرافیایی، تنوع فرهنگی و تفاوتهای محلی به اندازهای است که نمیتوان در یک کتاب تمام غذاهای مناطق ترکنشین را معرفی کرد و هر منطقه ظرفیت یک پژوهش مستقل را دارد.
این نویسنده افزود: در تدوین این اثر، هرجا اطلاعاتی درباره غذاها در کتابها و مجلات آشپزی وجود داشت، تا حد امکان از آنها استفاده کردم تا مطالب دقیقتر و کاربردیتر باشند. خوراک بخشی از میراث فرهنگی ناملموس است.
فرزانه در ادامه با تاکید بر جایگاه خوراک در میراث فرهنگی ناملموس اظهار کرد: وقتی از میراث فرهنگی سخن میگوییم، معمولا بناهای تاریخی، آثار معماری، اشیای باستانی و آثار مکتوب به ذهن میآیند، اما فرهنگ یک جامعه تنها در آثار مادی خلاصه نمیشود.

وی افزود: بخش بزرگی از میراث هر ملت در رفتارها، باورها، مهارتها، آیینها، زبان، موسیقی و دانستههایی نهفته است که نسل به نسل منتقل شدهاند و فرهنگ خوراک نیز یکی از همین بخشهاست.
این نویسنده ادامه داد: هر غذای محلی تنها ترکیبی از چند ماده غذایی نیست، بلکه پشت نام و شیوه تهیه آن، مجموعهای از تجربههای تاریخی، شناخت طبیعت، اقلیم، محصولات کشاورزی، دامداری و مناسبات اجتماعی قرار دارد.
فرزانه خاطرنشان کرد: نوع نان هر منطقه میتواند با غلات قابل کشت در همان جغرافیا ارتباط داشته باشد و شیوه تهیه آش یا آبگوشت نیز بازتابی از شرایط معیشتی مردم در گذشته باشد، حتی ظروف، نحوه پخت، زمان مصرف و آداب پذیرایی نیز اطلاعاتی درباره زندگی اجتماعی مردمان در اختیار ما قرار میدهند.
وی تاکید کرد: با فراموش شدن نام یک غذای محلی، گاهی تنها یک نام از میان نمیرود، بلکه بخشی از خاطره جمعی، تجربه زیسته و شناخت تاریخی یک جامعه نیز در معرض فراموشی قرار میگیرد.
• گسست نسلی؛ تهدیدی برای سنتهای غذایی
این نویسنده با اشاره به ضرورت انتقال فرهنگ خوراک به نسلهای آینده گفت: یکی از دغدغههای جدی جامعه کنونی ما گسست تدریجی میان نسلها در انتقال فرهنگ بومی است، تغییر الگوی تغذیه، گسترش شهرنشینی، دگرگونی شیوههای معیشت و تغییر ذائقه نسل جوان، بسیاری از سنتهای غذایی را تحت تاثیر قرار داده است.
فرزانه نویسنده افزود: تغییرات زندگی امری طبیعی است، اما مسئله اینجاست که در جریان این تحولات، بخشی از دانستهها و تجربههای گذشتگان بدون ثبت و مستندسازی از میان میروند.
وی ادامه داد: ممکن است مادربزرگی نام چندین نوع نان، آش یا غذای محلی را بداند و شیوه تهیه آنها را به یاد داشته باشد، اما اگر این اطلاعات به نسل بعد منتقل نشود، بازسازی آنها در آینده دشوار خواهد بود.
این نویسنده تصریح کرد: ثبت فرهنگ خوراک تنها اقدامی برای علاقهمندان به غذا نیست، بلکه بخشی از تلاش برای حفظ میراث فرهنگی ناملموس جامعه است.
فرزانه خاطرنشان کرد: البته ثبت کردن بهتنهایی کافی نیست، بلکه مییراث ناملموس زمانی زنده میماند که در زندگی مردم جریان داشته باشد، به نسلهای بعد منتقل شود و امکان بازآفرینی آن متناسب با شرایط امروز فراهم باشد.
• فرهنگ خوراک آذربایجان ظرفیتی برای پژوهش است
وی با اشاره به ظرفیتهای پژوهشی فرهنگ خوراک آذربایجان اظهار کرد: این حوزه زمینههای گستردهای برای تحقیق دارد و میتوان درباره جغرافیای غذاها، تفاوت نامگذاری در مناطق مختلف، ارتباط خوراک با اقلیم و محصولات کشاورزی، شیوههای سنتی پخت و آیینهای پذیرایی پژوهشهای مستقلی انجام داد.
این نویسنده افزود: ضروری است پژوهشگران، مردمشناسان، زبانشناسان، علاقهمندان میراث فرهنگی و افرادی که تجربه زیسته این فرهنگ را دارند، در کنار یکدیگر قرار گیرند. فرزانه با تاکید بر اهمیت ثبت خاطرات نسلهای گذشته گفت: سخنان و خاطرات سالمندان، زنان و مردانی که این سنتها را تجربه کردهاند، اهمیت فراوانی دارد، چراکه گاهی اطلاعاتی که در هیچ کتابی نوشته نشده، در حافظه و تجربه همین افراد نهفته است.
وی ادامه داد: ممکن است نام یک غذا، اصطلاح محلی یا شیوه خاص تهیه آن تنها در یک روستا شناخته شده باشد و ثبت چنین مواردی برای پژوهشهای آینده بسیار ارزشمند است. این نویسنده عنوان کرد: فرهنگ خوراک آذربایجان بهعنوان یکی از موضوعات جدی پژوهش و مستندسازی در برنامههای فرهنگی و میراثی قرار گیرد و زمینه گردآوری نظاممند اطلاعات از مناطق مختلف فراهم شود.
غذاهای فراموششده آذربایجان بخشی از تاریخ مردم است فرزانه در پایان با تاکید بر انگیزه فرهنگی خود از تالیف این کتاب گفت: هدف من بیش از معرفی چند نوع غذا، حفظ و ثبت بخشی از خاطرات و میراث فرهنگی مردمانی است که شیوه زندگی، ذائقه، تجربه و دانستههایشان در طول نسلها شکل گرفته است.
وی افزود: در حال حاضر برخی از این غذاها دیگر در سفرههای ما حضور نداشته باشند و نام آنها برای نسل جوان ناآشنا باشد، اما همین نامهای فراموششده نیز بخشی از تاریخ زندگی مردم ما هستند و ارزش ثبت و معرفی دارند.
این نویسنده خاطرنشان کرد: فرهنگ یک ملت فقط در آنچه ساخته و بنا کرده خلاصه نمیشود، بلکه در آنچه پخته، خورده، خوانده، گفته، آموخته و به فرزندان خود سپرده نیز حضور دارد.
فرزانه ابراز امیدواری کرد: این کتاب بتواند گامی هرچند کوچک در مسیر شناخت، ثبت و پاسداشت میراث فرهنگی ناملموس آذربایجان باشد و انگیزهای برای پژوهشگران و علاقهمندان فراهم کند تا به دیگر جنبههای کمتر شناختهشده فرهنگ بومی توجه کنند.
وی از استادان، پژوهشگران، سخنرانان، مسئولان و حاضران در آیین رونمایی این اثر قدردانی کرد و گفت: باید از همه کسانی که در حفظ و انتقال سنتهای فرهنگی این سرزمین سهم داشتهاند، بهویژه نسلهای پیشین که بسیاری از این دانستهها را بیهیچ ادعایی به ما آموختهاند، سپاسگزار بود.
فرزانه تاکید کرد: آنچه امروز ثبت نکنیم، ممکن است فردا تنها در خاطرهای مبهم باقی بماند و آنچه از حافظه یک ملت پاک شود، بازگرداندنش همیشه آسان نیست.
مصاحبه: زهرا ناصران

